جزئیات سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری برای هوش مصنوعی ایران
خبر بزرگ این روزهای دنیای فناوری ایران، رونمایی از یک نقشه راه بلندپروازانه است. صحبت از یک سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری برای هوش مصنوعی ایران در یک بازه زمانی ۱۰ ساله است که میتواند کشور را به یکی از بازیگران اصلی این حوزه در سطح جهان تبدیل کند. این برنامه عظیم که توسط معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور اعلام شده، قرار است با تکیه بر توان بخش خصوصی و شرکتهای بزرگ، زیرساختهای لازم برای توسعه هوش مصنوعی را فراهم کرده و ایران را در جمع ۱۰ کشور برتر این حوزه قرار دهد. این سرمایهگذاری عظیم نقطه عطفی در آینده فناوری کشور محسوب میشود.
نقشه راه ملی هوش مصنوعی: افق ۱۰ ساله با سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری
روحالله دهقانی فیروزآبادی، معاون علمی رئیسجمهور، در رویداد «هوش مصنوعی برای همه»، جزئیات این برنامه استراتژیک را تشریح کرد. به گفته او، هدف نهایی این نیست که دولت به تنهایی این مبلغ هنگفت را تزریق کند؛ بلکه نقش دولت، تسهیلگری و تنظیمگری برای ورود بازیگران بزرگ اقتصادی به این عرصه است.
این برنامه که هنوز در حال بررسی و نهاییسازی است، بر یک مدل دو اپراتوری استوار شده تا بتواند هم بخش زیرساخت و هم بخش نرمافزار و کاربردها را به صورت موازی و قدرتمند به پیش ببرد. سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری برای هوش مصنوعی ایران قرار است در یک دهه آینده، اکوسیستم فناوری کشور را به طور کامل دگرگون کند.
چرا این سرمایهگذاری برای آینده ایران حیاتی است؟
در دنیایی که هوش مصنوعی به سرعت در حال تبدیل شدن به زیربنای اقتصاد و قدرت کشورهاست، عقب ماندن به معنای از دست دادن فرصتهای بیشمار است. کشورهایی مانند عربستان سعودی با تأسیس صندوقی ۴۰ میلیارد دلاری، عزم جدی خود را برای پیشتازی در این حوزه نشان دادهاند. بنابراین، اختصاص ۱۰ میلیارد دلار برای هوش مصنوعی ایران نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای حفظ رقابتپذیری و خلق ارزش در آینده است. این برنامه به دنبال ایجاد یک زیستبوم کامل، از تأمین سختافزارهای پردازشی گرفته تا توسعه مدلهای زبانی بزرگ فارسی است.
دو اپراتور اصلی: ستونهای اجرایی برنامه هوش مصنوعی کشور
یکی از نوآورانهترین بخشهای این نقشه راه، طراحی مدلی مبتنی بر دو اپراتور اصلی یا کنسرسیوم است. این ساختار به منظور تفکیک وظایف و ایجاد تمرکز تخصصی طراحی شده است. هر یک از این اپراتورها مسئولیت بخشی از زنجیره ارزش هوش مصنوعی را بر عهده خواهند داشت و به صورت هماهنگ برای تحقق اهداف ملی فعالیت خواهند کرد.
اپراتور اول: تمرکز بر زیرساخت و سختافزار هوش مصنوعی
این اپراتور که میتوان آن را «اپراتور زیرساختی» نامید، وظیفهای حیاتی بر عهده دارد: تأمین و توسعه زیرساخت پردازشی قدرتمند.
مهمترین مسئولیتهای این اپراتور عبارتند از:
- تأسیس و توسعه مراکز داده (Data Centers): ایجاد دیتاسنترهای مدرن و مقیاسپذیر برای میزبانی از حجم عظیم دادهها و پردازشهای سنگین هوش مصنوعی.
- تأمین پردازندههای گرافیکی (GPU): قلب تپنده هوش مصنوعی مدرن، GPUها هستند. این اپراتور مسئولیت تأمین هزاران GPU پیشرفته را برای شبکه ملی هوش مصنوعی بر عهده خواهد داشت.
- ایجاد شبکه ملی هوش مصنوعی: این شبکه قرار است قدرت پردازشی را به صورت یکپارچه در اختیار توسعهدهندگان، شرکتها و استارتاپها قرار دهد تا همه بتوانند از این منبع ملی بهرهمند شوند.
این اپراتور در حقیقت فونداسیون و بستر لازم برای رشد و شکوفایی هوش مصنوعی در ایران را فراهم میکند. بدون زیرساخت قوی، بهترین ایدهها و الگوریتمها نیز ناکارآمد خواهند بود.
اپراتور دوم: توسعه نرمافزار و مدلهای زبانی بزرگ (LLM)
اپراتور دوم که میتوان آن را «اپراتور پلتفرم و کاربرد» نامید، بر لایه نرمافزاری و توسعه محصولات نهایی متمرکز است. این بخش، نتیجه نهایی سرمایهگذاریها را به دست کاربران و کسبوکارها میرساند.
مهمترین وظایف این اپراتور شامل موارد زیر است:
- توسعه مدلهای زبانی بزرگ ملی: یکی از اهداف اصلی این طرح، ساخت و توسعه مدلهای زبانی بزرگ (LLM) مبتنی بر زبان و فرهنگ فارسی است. این مدلها میتوانند پایهای برای توسعه انواع دستیارهای هوشمند، موتورهای جستجوی پیشرفته و ابزارهای تولید محتوا باشند.
- ایجاد پلتفرمهای کاربردی: این اپراتور مسئولیت ساخت پلتفرمهایی را دارد که کسبوکارها بتوانند سرویسهای هوش مصنوعی خود را بر بستر آن توسعه دهند. این پلتفرمها میتوانند شامل سرویسهای پردازش تصویر، تحلیل متن و صوت باشند.
- حمایت از توسعه اپلیکیشنهای هوشمند: هدف نهایی، ایجاد یک زیستبوم از اپلیکیشنها و سرویسهای مبتنی بر هوش مصنوعی است که بتوانند مشکلات واقعی کشور را در حوزههایی مانند سلامت، حملونقل، آموزش و صنعت حل کنند.
این دو اپراتور در کنار یکدیگر، یک اکوسیستم کامل را شکل میدهند که از تأمین سختافزار تا ارائه سرویس به کاربر نهایی را پوشش میدهد.
منابع مالی سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری هوش مصنوعی از کجا تأمین میشود؟
شاید مهمترین سؤال این باشد که این مبلغ عظیم ۱۰ میلیارد دلاری چگونه و از کجا تأمین خواهد شد. همانطور که اشاره شد، دولت قصد ندارد این بودجه را مستقیماً از منابع خود تأمین کند. در عوض، مدل تأمین مالی بر جذب سرمایه از بخش خصوصی و شرکتهای بزرگ دولتی استوار است.
این استراتژی هوشمندانه به چند دلیل اتخاذ شده است:
- انعطافپذیری و سرعت بخش خصوصی: بخش خصوصی معمولاً چابکی بیشتری نسبت به بخش دولتی دارد و میتواند پروژهها را با سرعت بالاتری به پیش ببرد.
- استفاده از منابع عظیم مالی: شرکتهای بزرگ در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد، بانکها و اپراتورهای تلفن همراه دارای منابع مالی قابل توجهی هستند که میتوانند بخشی از آن را به این حوزه استراتژیک اختصاص دهند.
- ایجاد ارزش افزوده برای خود سرمایهگذاران: این شرکتها خود از اولین بهرهبرداران خدمات هوش مصنوعی خواهند بود. برای مثال، یک بانک با سرمایهگذاری در این حوزه میتواند سیستمهای ضدتقلب خود را هوشمند کرده یا خدمات به مشتریان را بهبود بخشد.
نقش دولت در این میان، ایجاد انگیزه، ارائه تسهیلات، حذف موانع قانونی و رگولاتوری خواهد بود تا سرمایهگذاران با اطمینان خاطر وارد این عرصه شوند. توسعه زیرساختهای دادهای یکی از مهمترین بخشهای این برنامه است که میتواند فرصتهای جدیدی در حوزه فناوریهای نوین ایجاد کند.
اهداف و فازهای اجرایی نقشه راه هوش مصنوعی ایران
این برنامه ۱۰ ساله برای آنکه قابل مدیریت و ارزیابی باشد، به فازهای مختلفی تقسیم شده است. هدف نهایی، قرار گرفتن ایران در میان ۱۰ کشور برتر جهان در حوزه هوش مصنوعی است؛ هدفی که دستیابی به آن نیازمند تلاش مستمر و سرمایهگذاری هوشمندانه است.
فاز اول: سرمایهگذاری یک میلیارد دلاری در سه سال نخست
گام اول این نقشه راه، یک برنامه سهساله با هدف جذب سرمایهگذاری یک میلیارد دلاری است. این فاز بر ساخت و تکمیل زیرساختهای اولیه متمرکز خواهد بود. در این سه سال، تمرکز اصلی بر روی موارد زیر است:
- راهاندازی اولیه اپراتور زیرساختی و تأمین بخش قابل توجهی از GPUهای مورد نیاز.
- شروع به کار اپراتور نرمافزاری و آغاز پروژه توسعه مدلهای زبانی بزرگ فارسی.
- ایجاد چارچوبهای قانونی و نظارتی برای حمایت از اکوسیستم هوش مصنوعی.
- تدوین «سند ملی داده» برای ساماندهی و دسترسیپذیر کردن دادههای کشور جهت استفاده در پروژههای هوش مصنوعی.
موفقیت در این فاز اولیه، اعتماد سرمایهگذاران را برای ورود به فازهای بعدی و تزریق ۹ میلیارد دلار باقیمانده جلب خواهد کرد.
چالشها و فرصتهای پیش روی سرمایهگذاری در هوش مصنوعی ایران
شکی نیست که اجرای چنین برنامه عظیمی با چالشهای فراوانی همراه خواهد بود. تأمین سختافزارهای پیشرفته با توجه به محدودیتهای بینالمللی، جذب و نگهداشت نخبگان و متخصصان هوش مصنوعی، و همچنین ایجاد هماهنگی میان نهادهای مختلف دولتی و خصوصی از جمله این چالشها هستند.
با این حال، فرصتهای این طرح بسیار بزرگتر از چالشهای آن است. ایران با داشتن جمعیت جوان و تحصیلکرده، دسترسی به دادههای غنی فارسی و وجود نیازهای واقعی در صنایع مختلف، پتانسیل بالایی برای جهش در این حوزه دارد. سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری برای هوش مصنوعی ایران میتواند موتوری قدرتمند برای تحول دیجیتال کشور باشد و ایران را از یک مصرفکننده فناوری به یک تولیدکننده و صادرکننده نوآوری در عرصه هوش مصنوعی تبدیل کند. این نقشه راه، اگر به درستی اجرا شود، میتواند آینده اقتصادی و فناورانه ایران را برای دهههای آینده تضمین کند.