“`html
مهندسی زمینخورشیدی؛ راهحلی خطرناک برای تغییرات اقلیمی
تصور کنید بتوانیم با فشار یک دکمه، دمای زمین را کنترل کنیم. یک ترموستات غولپیکر برای سیارهمان که گرمای طاقتفرسای ناشی از تغییرات اقلیمی را کاهش دهد. این ایده جذاب و شاید کمی علمی-تخیلی، مفهوم اصلی پشت مهندسی زمینخورشیدی است. این فناوری بحثبرانگیز پیشنهاد میکند با بازتاباندن بخشی از نور خورشید به فضا، زمین را بهطور مصنوعی خنک کنیم. اما درحالیکه این ایده ممکن است یک راهحل سریع به نظر برسد، گروه بزرگی از دانشمندان برجسته آبوهوا زنگ خطر را به صدا درآوردهاند و معتقدند که مهندسی زمینخورشیدی نه تنها یک درمان نیست، بلکه یک جعبه پاندورای پر از خطرات ناشناخته و غیرقابل کنترل است که میتواند عواقب ویرانگری برای بشریت داشته باشد.
مهندسی زمینخورشیدی چیست و چگونه کار میکند؟
ایده اصلی مهندسی زمینخورشیدی (Solar Geoengineering) پیچیده نیست: اگر زمین در حال گرم شدن است، بیایید کمی از گرمای خورشید را مسدود کنیم. این مفهوم از پدیدههای طبیعی الهام گرفته شده است. برای مثال، پس از فوران آتشفشان کوه پیناتوبو در فیلیپین در سال ۱۹۹۱، مقادیر عظیمی از دیاکسید گوگرد به استراتوسفر پرتاب شد. این ذرات مانند یک سایهبان غولپیکر عمل کردند و با بازتاب نور خورشید، دمای متوسط جهانی را برای حدود یک سال نیم درجه سانتیگراد کاهش دادند.
طرفداران این فناوری به دنبال تقلید از همین فرآیند هستند، اما در مقیاسی کنترلشده و مداوم. اما این کنترل واقعاً چقدر امکانپذیر است؟
روشهای اصلی در مهندسی زمینخورشیدی
چندین روش برای اجرای این ایده پیشنهاد شده است، اما دو مورد از آنها بیش از بقیه مورد بحث قرار گرفتهاند:
- تزریق ذرات معلق استراتوسفری (SAI): این روش که بیشترین توجه را به خود جلب کرده، شامل استفاده از ناوگانی از هواپیماهای مخصوص برای پاشیدن ذراتی مانند دیاکسید گوگرد در لایه استراتوسفر (لایه بالایی جو) است. این ذرات معلق، نور خورشید را منعکس کرده و مانع از رسیدن آن به سطح زمین میشوند.
- روشنسازی ابرهای دریایی (Marine Cloud Brightening): در این روش، کشتیهای بدون سرنشین آب دریا را به شکل ذرات بسیار ریز نمک به هوا اسپری میکنند. این ذرات به تشکیل ابرهای متراکمتر و روشنتر کمک میکنند که میتوانند نور خورشید بیشتری را به فضا بازتاب دهند.
هر دو روش، هرچند از نظر تئوری ممکن به نظر میرسند، اما در عمل با عدم قطعیتهای بسیار زیادی همراه هستند.
چرا مهندسی زمینخورشیدی یک شمشیر دولبه است؟
دانشمندان مخالف این فناوری، آن را نه یک راهحل، بلکه یک «آزمایش غیرمسئولانه» با تنها سیارهای که داریم، میدانند. آنها معتقدند که دستکاری در سیستم پیچیده و حساس آبوهوای زمین میتواند عواقبی بسیار بدتر از خود تغییرات اقلیمی داشته باشد. خطرات اصلی این فناوری به چند دسته تقسیم میشوند.
خطر شوک خاتمه: گرمایشی ناگهانی و ویرانگر
یکی از بزرگترین و ترسناکترین ریسکهای مهندسی زمینخورشیدی، پدیدهای به نام «شوک خاتمه» (Termination Shock) است. فرض کنید ما برای دههها از این فناوری استفاده کنیم و دمای زمین را بهطور مصنوعی پایین نگه داریم. در این مدت، غلظت گازهای گلخانهای در جو همچنان در حال افزایش بوده است. حال اگر به هر دلیلی—یک جنگ، بحران اقتصادی، یا یک فاجعه طبیعی—این سیستم متوقف شود، چه اتفاقی میافتد؟
اثر سایهبان ناگهان از بین میرود و زمین با سرعتی بسیار زیاد، شاید ۱۰ برابر سریعتر از روند فعلی، گرم خواهد شد. این جهش دمایی ناگهانی برای اکوسیستمها و جوامع انسانی ویرانگر خواهد بود و به مراتب خطرناکتر از گرمایش تدریجی است که امروز با آن روبرو هستیم.
تأثیرات منطقهای و بازی با اقلیم جهانی
خنک کردن کل سیاره به صورت یکنواخت تقریباً غیرممکن است. مدلهای کامپیوتری نشان میدهند که مهندسی زمینخورشیدی میتواند الگوهای آبوهوایی را در سراسر جهان به هم بریزد. این فناوری ممکن است باعث موارد زیر شود:
- اختلال در بادهای موسمی: میلیاردها نفر در آسیا و آفریقا برای کشاورزی و تأمین آب به بارانهای موسمی وابسته هستند. تغییرات در تابش خورشید میتواند این الگوهای حیاتی را مختل کرده و منجر به خشکسالیهای شدید یا سیلهای ویرانگر شود.
- خشکسالی در آمازون: برخی شبیهسازیها نشان میدهند که تزریق ذرات معلق در نیمکره شمالی میتواند باعث کاهش شدید بارندگی در جنگلهای آمازون شود و این اکوسیستم حیاتی را در معرض نابودی قرار دهد.
- افزایش طوفانها: درحالیکه ممکن است دمای کلی کاهش یابد، تغییرات در گرادیان دمایی میتواند در برخی مناطق باعث ایجاد طوفانهای سهمگینتر شود.
اساساً، با این کار ما در حال بازی با سیستم پیچیدهای هستیم که درک کاملی از آن نداریم. ممکن است با حل یک مشکل در یک نقطه از جهان، فاجعهای در نقطهای دیگر به بار بیاوریم.
مهندسی زمینخورشیدی و ریسکهای ژئوپلیتیکی
چه کسی ترموستات زمین را کنترل خواهد کرد؟ این سؤال، دروازهای به روی کابوسهای ژئوپلیتیکی باز میکند. آیا یک کشور یا یک ائتلاف از کشورها میتواند بهطور یکجانبه تصمیم به اجرای مهندسی زمینخورشیدی بگیرد؟ اگر کشوری مانند روسیه از ذوب شدن یخهای قطب شمال سود میبرد، آیا با خنکسازی مصنوعی زمین موافقت خواهد کرد؟
این فناوری پتانسیل تبدیل شدن به یک «سلاح آبوهوایی» را دارد. یک کشور میتواند کشور دیگری را با ایجاد خشکسالی یا سیل تهدید کند. این عدم توافق جهانی و پتانسیل سوءاستفاده، باعث شده تا بسیاری از کارشناسان این فناوری را «غیرقابل مدیریت» و ذاتاً خطرناک بدانند.
یک مسکّن خطرناک، نه درمان واقعی
شاید بزرگترین انتقاد به مهندسی زمینخورشیدی این باشد که این فناوری مشکل اصلی را حل نمیکند. مشکل اصلی، انباشت بیرویه گازهای گلخانهای مانند دیاکسید کربن در جو است. ژئومهندسی خورشیدی هیچ کاری برای کاهش این گازها انجام نمیدهد؛ بلکه صرفاً علائم بیماری (گرمایش) را پنهان میکند.
این مانند آن است که برای یک عفونت شدید، فقط مسکّن مصرف کنید. درد شما موقتاً آرام میشود، اما بیماری در بدن شما پیشرفت میکند و در نهایت شما را از پا درمیآورد. در مورد سیاره ما نیز، حتی اگر دمای هوا را کنترل کنیم، مشکلات دیگری مانند اسیدی شدن اقیانوسها (ناشی از جذب CO2) همچنان ادامه خواهد داشت و حیات دریایی را نابود خواهد کرد.
اتکا به چنین راهحلی، یک «مخاطره اخلاقی» ایجاد میکند. این نگرانی وجود دارد که دولتها و صنایع سوخت فسیلی، با تکیه بر وعده یک راهحل فناورانه در آینده، از انجام اقدامات سخت اما ضروری برای کاهش انتشار کربن سر باز زنند. به جای تمرکز بر راهکارهای فناورانه و پایدار برای کاهش کربن، ممکن است به یک راهحل پرخطر و ناپایدار دل ببندیم.
درخواست دانشمندان: توقف جهانی مهندسی زمینخورشیدی
با توجه به همین خطرات، بیش از ۶۰ دانشمند و کارشناس برجسته در یک نامه سرگشاده خواستار یک «توافقنامه عدم استفاده بینالمللی» برای مهندسی زمینخورشیدی شدهاند. آنها استدلال میکنند که این فناوری به سه دلیل اصلی باید متوقف شود:
- ریسکهای غیرقابل قبول: خطرات زیستمحیطی و اجتماعی آن بسیار زیاد و ناشناخته است.
- غیرقابل مدیریت بودن: هیچ نهاد جهانی قادر به مدیریت عادلانه و ایمن این فناوری نیست.
- یک راهحل انحرافی: تمرکز بر آن، ما را از مسیر اصلی یعنی کاهش انتشار گازهای گلخانهای منحرف میکند.
این دانشمندان معتقدند که حتی تحقیقات میدانی در این زمینه نیز باید متوقف شود، زیرا توسعه این فناوری به خودی خود میتواند انگیزه برای کاهش کربن را از بین ببرد و ما را در مسیری بیبازگشت قرار دهد.
نتیجهگیری
در نهایت، مهندسی زمینخورشیدی شاید روی کاغذ یک ایده وسوسهانگیز برای مقابله با بحران اقلیم باشد، اما در واقعیت، یک قمار بسیار پرخطر با آینده سیاره ماست. دستکاری در سیستم آبوهوایی زمین میتواند عواقب پیشبینینشده و فاجعهباری داشته باشد که بسیار بدتر از مشکل اولیه است. راهحل واقعی، هرچند دشوارتر و زمانبرتر، همچنان همان است: کاهش سریع و قاطع وابستگی به سوختهای فسیلی، سرمایهگذاری در انرژیهای پاک و تغییر الگوی مصرف. ما باید روی درمان بیماری تمرکز کنیم، نه پنهان کردن علائم آن با یک مسکّن خطرناک.
“`